Şota Rustaveli’nin Türkçede başına gelenler

Gürcistan’da Kraliçe Tamar’ın hükümdarlığı döneminde yaşamış olan Şota Rustaveli (yaklaşık 1160 – 1220), hükümdara sunmak üzere yazdığı ve 1.661 dörtlükten oluşan Kaplan Postlu Adam adlı yapıtıyla tanınır. Bu yapıt, şiir ya da düzyazı biçiminde dünyanın pek çok diline çevrilmiştir. Bu dillerden biri de Türkçedir. Ne var ki, Kaplan Postlu Adam’ın Türkçede başına gelenler, pişmiş tavuğun başına gelmemiştir dersem, fazla abartmış olmam.

Bir süre önce, Rustaveli’nin bir mısrasının çevirisi üzerine “Rustaveli hiç çevrilmese, daha mı iyi” diye bir yazı da yazmıştım. Yanlış çevrilen ve eleştirdiğim mısra, Düzce Üniversitesi’nin Şota Rustaveli hakkında düzenlediği bir konferansın bildiler kitabının kapağında yer alıyor. Bu yazıda ise, Kaplan Postlu Adam adlı eserin Türkçeye çevrilmesinin hikâyesine göz atacağım. Türkiye Türkçesine yapılan çevirilerin Azerice çevirilerle doğrudan ilişkisi olduğu için Kaplan Postlu Adam’ın Türkçe çeviri hikâyesini de bu noktadan başlayarak anlatacağım.

Vepkhistqaosani_Begtabegi1
Kaplan Postlu Adam‘ın Gürcüce elyazması

Sovyet coğrafyasında, 1937’de, yazılışının 750. yıldönümünde Kaplan Postlu Adam pek çok dile çevrildi. Bu dillerden biri, Türkiye Türkçesine çok yakın bir dil olan Azericeydi. Üç Azeri şair Kaplan Postlu Adam adlı eseri çevirmiş ve çeviri Pələng dərisi gejmiş pəhlivan adıyla 1937’de yayımlanmıştır. Çevirmenlerde biri, Türkçede Samed Vurgun olarak yazılan Azeri şair Səməd Vurğun, Şota Rustaveli’nin eserinin çevirisiyle de tanınır. Ancak bu çeviriyi tek başına değil, Məmməd Rahim ve Süleyman Rüstəm ile birlikte yapmıştır. Pələng dərisi gejmiş pəhlivan adını taşıyan bu çeviri ilk kez 1937’de yayımlanmış, 1988’de ve 2006 yıllarında da tekrar basılmıştır. Bu çevirinin Kaplan Postlu Adam’ın iyi bir Azerice çevirisi olmadığını, Gürcü Türkologlardan pek çok kez duymuştum. Bu arada, Azerice başka bir çevirinin, Ahmed Cevad’ın çevirisinin bir bölümüne de ulaştım.

1
Pələng dərisi gejmiş pəhlivan adıyla 1937’de yayımlanan Səməd Vurğun ile Məmməd Rahim ve Süleyman Rüstəm’in ortak çevirisi

Kaplan Postlu Adam adlı yapıtın iki Türkçe çevirisine, işte bu Azerice Pələng dərisi gejmiş pəhlivan adıyla yayımlanan çeviriler kaynaklık etmiştir. “Kaplan Postlu Şövalye” adını taşıyan ilk çeviri Ahmet Özkan Melaşvili’ne aittir. Çevirinin 169 dörtlüğü eski çveneburi dergisinin 1-7 sayılarında yayınlanmıştır. Çevirinin ilk dörtlüklerinin yayımlandığı çveneburi dergisinin ilk sayısında, 19. sayfada şu açıklama yer alır:  “A. Ö. Melaşvili, yıllarca süren yorucu ve sabırlı bir çalışma sonucunda, Gürcüce aslından, Fransızca ve Azerbaycanca çevirilerden yararlanarak Türkçeye kazandırmayı başarmıştır.” Bu açıklamaya rağmen, Pələng dərisi gejmiş pəhlivan ile “Kaplan Postlu Şövalye” karşılaştırıldığında büyük benzerlikler, hatta tamamen aynı olan dizeler dikkat çekmektedir. Ahmet Özkan Melaşvili’nin bu çevirisi kitaplaşmadı ve sadece çveneburi dergisi sayfalarında kaldı.

Ahmed Cevad
Ahmed Cevad’ın 1978’de Kiril’e dayalı Azeri alfabesiyle basılan  Pələng dərisi geymiş pəhləvan adlı çevirisi

Ancak Kaplan Postlu Adam adlı yapıtın Türkçe macerası burada son bulmadı. 1991 yılında, Bilal Dindar ile Zeynelabidin Makas’ın çevirisiyle yapıt, yine Kaplan Postlu Şövalye adıyla kitap olarak yayımlandı. Bilal Dindar söz konusu çevirinin nasıl ve nereden yapıldığına ilişkin kitabın girişinde şunları yazmıştır: “Gürcistan’ın Acara Özerk Bölgesi’nde konuşulan dilin diyalektini iyi bildiğim halde, Gürcü Dili ve edebiyatı’na pek hâkim değildim. Bunun için Şota Rustaveli’nin Kaplan Postlu Şövalye’sini Türkçeye kazandırmakta karşımda heyula gibi duran dil engelini Azeri Dili ve Edebiyatı uzmanı dostum sayın Y. Doç. Dr. Zeynelabidin MAKAS’ın yardımıyla aştım.” Tabii biz bu noktada Gürcüce bilmeme sorunu nasıl başka bir dille aşılabilir sorusunu sorabiliriz. Gerçekten de Gürcüce eğitim almış okurlar için bile açıklamalı yayınların yapıldığı bir eseri, Acara diyalektiyle anlamak mümkün olmasa gerek. Ancak Bilal Dindar bu çeviriyi yaparken, kendi vurgusuyla söylersem, Serge Tsouladze’nin Fransızca çevirisi ile “Çırpınırdı Karadeniz, bakıp Türk’ün bayrağına” mısrasıyla başlayan şiirin de yazarı Ahmed Cevad’ın Azeri Türkçesine yaptığı çeviriden faydalandığını belirtmiş. Ahmed Cevad’ın 1978’de Kiril’e dayalı Azeri alfabesiyle basılan  Pələng dərisi geymiş pəhləvan adlı eserin çevirisinin ilk beş dörtlüğünü bugünki Azeri alfabesine aktardım. Türkçeye yapılmış bu çevirinin de aslında eserin Azerice çevirisi üzerinden Türkçeye biraz düzenlemeyle aktarıldığını, Gürcüce aslının ve Fransızca çevirisinin süs olarak gösterildiği rahatça söyleyebilirim.

Bu benzerlikleri ve aynılığı okura göstermek için yapıtın “Giriş” bölümünden ilk beş dörtlüğü burada yayımlamaya karar verdim. Önce Gürcüce metin, sonra Vurğun-Rahim-Rüstəm’in Azerice Pələng dərisi geymiş pəhləvan çevirisi ile Ahmet Özkan Melaşvili’nin çevirisi, devamında Ahmed Cevad’ın Pələng dərisi geymiş pəhləvan ile Dindar-Makas Kaplan Postlu Şövalye adlı çevirileri yer almaktadır.

1

Gürcüce:
რომელმანშექმნასამყაროძალითამითძლიერითა,
ზეგარდმოარსნისულითაყვნაზეცითმონაბერითა,
ჩვენ, კაცთა, მოგვცაქვეყანა, გვაქვსუთვალავიფერითა,
მისგანარსყოვლიხელმწიფესახითამისმიერითა.

Vurğun-Rahim-Rüstəm:
Kim ki, bütün kainatı xəlq eləmiş sənətiyle,
O varlığın fövqündədir öz ilahi qüdrətiyle.
Vermiş bizə – insanlara bu dünyanı nemətiyle,
Yer üzünün sultanları yaşar onun surətiylə.

Melaşvili:
Kim ki şu yüce Evreni yaratmıştır sanatıyla,
O varlığın üstündedir tüm tanrısal kudretiyle.
Verdi fani insanlara Yeryüzünü nimetiyle,
Üstündeki sultanları yaşar onun kudretiyle.

Ahmed Cevad:
Yeri-göyü həlq eləyən öz qüdrət və calalindan
Səmadən nur nəfəsilə paylamışdır əşyaya can.
Bol ne’mətli bu dünyanı bağışlamış insanlara,
Yer üzünün şahlarına rövnəq vermiş camalindan.

Dindar-Makas:
Yeri göğü yaratanın kudret ile celalinden
Semâdan nur nefesiyle ihsan etmiş eşyaya can.
Bol nimetli bu dünyayı bahşeylemiş insanlara,
Yeryüzünün şahlarına revnâk vermiş cemalinden.

2

Gürcüce:
ჰე, ღმერთოერთო, შენშეჰქმენსახეყოვლისატანისა,
შენდამიფარე, ძლევამეცდათრგუნვადმესატანისა,
მომეცმიჯნურთასურვილი, სიკვდიდმდეგასატანისა,
ცოდვათაშესუბუქება, მუნთანაწასატანისა

Vurğun-Rahim-Rüstəm:
Qadir Allah! Hər bir cismin öz şəklini sən çəkmisən,
Köməyim ol, mənə güc ver, qoy məhv edim iblisi mən.
Aşiqlərin ehtirası qəbrə qədər bədənimdən
Soyunmasın, bu surətlə günahımı bağışla sən.

Melaşvili:
Yüce Tanrı, her nesnenin biçimini çizmişsin sen,
Yardımcım ol, bana güç ver, altedeyim Şeytanı ben.
Aşıkların tutkuları mezara kadar bedenimden
Çekilmesin, bu suretle günahımı bağışla sen.

Ahmed Cevad:
Surət verdin, ey Allahım, yarattığın hər bəndənə!
Gəl şeytanı yenmək üçün özün kömək eylə mənə!
Öz əlinlə doldur, içim ölməz əşqin badəsini,
Bir qələm cək günahıma, huzüra pak gəlim yenə!

Dindar-Makas:
Sûret verdin, ey Allahım, yarattığın her insana!
Kör şeytanı yenmem için kendin yardım eyle bana!
Elinle doldur ver, ölmez aşkın bâdesini içeyim,
Gel affeyle günahımı, huzuruna temiz geleyim yine!

3

Gürcüce:
ვისჰშვენის, – ლომსა, – ხმარებაშუბისა, ფარ-შიმშერისა,
მეფისამზის-თამარისა, ღაწვ-ბალახშ, თმა-გიშერისა,
მას, არავიცი, შევჰკადროშესხმახოტბისა, შე-, რისა,
მისთამჭვრეტელთაყანდისამირთმახამსმართ, მიშერისა.

Vurğun-Rahim-Rüstəm:
Qılınç vuran, qalxan tutan, ox süzdürən bir aslana,
Al yanaqlı, qara saçlı Tamaraya – o sultana
Tərif demək cürət istər, yaraşarmı bilməm mana?
Ona baxmaq, şəker kimi ləzzət verir hər insana.

Melaşvili:
Kılınç vuran, kalkan tutan, ok süzdüren bir aslana,
Al yanaklı, kara saçlı TAMARA’ya O Sultana,
Destan yazmak yürek ister, yaraşır mı bilmem bana?
Ona bakmak şeker gibi bir tat verir ger insana.

Ahmed Cevad:
Məharətlə oynatmada nizə, qılınç və qalxanı –
Al yanaqlı, şəvə saclı Tamaranın nər aslanı.
Uzaqdan tək bir baxımı şəkərden çox şirin ikən,
Onu tə’rif eyləməyə təb’imizdə quvvət hanı?

Dindar-Makas:
Mahâretle oynatmada gürz, kılıç ve kalkan-
Al yanaklı, siyah saçlı Tamara’nın ner arslan.
Uzaktan bir görmek bile şekerden çok tatlı iken,
Onu tasvir etmek için tab’ımızda kuvvet hani?

4

Gürcüce:
თამარსვაქებდეთმეფესასისხლისაცრემლ-დათხეული,
ვთქვენიქებანივისნიმეარავადგამორჩეული.
მელნადვიხმარეგიშრისტბადაკალმადმენარხეული,
ვინცაისმინოს, დაესვასლახვარიგულსახეული.

Vurğun-Rahim-Rüstəm:
Tərif edek Tamaranı axıdaraq göz yaşları,
Əzel  başdan qəzəl deyib mədh etmişəm o dildarı.
Mürəkkəbim şəvə göller, qələmim göl qamışları…
Bunlar, duyan ürəkleri deşəcekdir nizəvarı.

Melaşvili:
Anlatayım TAMARA’yı akıtarak gözyaşları,
Güzel desem, güzel ne söz nasıl övsem O Sultanı?
Mürekkebim mavi göller, kalemim göl kamışları,
Dinleyenin yüreğine saplanır aşk mızrakları.

Ahmed Cevad:
Göz yaşınla yaz mədhini, ey təb’im, düz nəşidələr!
Mən yazmışam Tamaraya çox dəyərli qəsidələr,
Mürəkkəbim göz yaşları, qələmim ney olub mənim,
Sözlərim çox yanıqlıdır – göz yaşardar, ürəq deler.

Dindar-Makas:
Gözyaşınla yaz methini, ey tab’ım, diz neşideler!
Ben yazmışım Tamara’ya çok değerli kasideler.
Mürekkebim gözyaşları, kalemim ney olmuş benim
Sözlerim çok yanıklıdır, göz yaşartıp, yürek yakar.

5

Gürcüce:
მიბრძანესმათადსაქებრადთქმალექსებისატკბილისა,
ქებაწარბთადაწამწამთა, თმათადაბაგე-კბილისა,
ბროლ-ბალახშისათლილისა, მისმიჯრითმიწყობილისა.
გასტეხსქვასაცამაგარსაგრდემლიტყვიისალბილისა.

Vurğun-Rahim-Rüstəm:
Əmr etdilər Tamaranın sağlığına dastan deyim,
Qaşlarına, saçlarına, ləblərine, min can deyim,
Büllurlardan, yaqutlardan yonulmuşa mərcan deyim,
Qurşunlardan tökülmüşe daş əridən zindan deyim.

Melaşvili:
Buyurdular Kıraliçe TAMARA’ya destan düzmek,
Saçlarına, kaşlarına, gözlerine şiir dizmek,
Billurlardan, yakutlardan yonulmuşa mercan demek,
Sabır taşını çatlatan bakışlarından söz etmek.

Ahmed Cevad:
“Yaz hüsnümə tə’rif! – deyə çanan bizə verdi fərman –
Yaz sacımdan, dodağımdan, kirpiyimden, göz-qaşımdan!
Yaz mirvari düzümündən sədəf kimi ağ dişlərin!…”
Daşı əzər olsa cəkiç hətta yumşaq qurğuşundan!

Dindar-Makas:
Bana methiye yaz diye cânan bize verdi ferman-
Yaz saçımla dudağımdan, kirpiğimle göz-kaşımdan!
Bembeyaz dişlerimin inci gibi dizilişinden
Çekip taşı ezer olsa, yumuşak olan o kurşundan!

Bu dörtlüklerin doğrudan Gürcüceden yapılmış, Kaplan Postlu Adam‘ın Fransızca ya da Azerice çevirilerinden hiç yararlanmamış çevirisine de göz atabilirsiniz…

PARNA-BEKA ÇİLAŞVİLİ

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s